ന്യൂഡൽഹി: പ്രമുഖ സാമൂഹിക പ്രവർത്തകനും ബെയർഫൂട്ട് കോളജ് സ്ഥാപകനുമായ സഞ്ജിത് ‘ബങ്കർ’ റോയ് (81) അന്തരിച്ചു. രാജസ്ഥാനിലെ അജ്മീർ ജില്ലയിലെ തിലോനിയയിലുള്ള വസതിയിൽ ചൊവ്വാഴ്ച രാവിലെ ആറിന് 15നായിരുന്നു അന്ത്യം. ഭാര്യയും സാമൂഹിക പ്രവർത്തകയുമായ അരുണ റോയിയും അടുത്ത സുഹൃത്തുക്കളും മരണസമയത്ത് ഒപ്പമുണ്ടായിരുന്നു.
1972ൽ തിലോനിയയിൽ സോഷ്യൽ വർക്ക് ആൻഡ് റിസർച്ച് സെന്റർ സ്ഥാപിച്ചുകൊണ്ടാണ് ബങ്കർ റോയ് ഗ്രാമവികസന പ്രവർത്തനങ്ങൾക്ക് തുടക്കമിട്ടത്. പിന്നീട് ഈ സ്ഥാപനം ബെയർഫൂട്ട് കോളജ് എന്ന പേരിൽ അന്താരാഷ്ട്ര ശ്രദ്ധ നേടി. ഗ്രാമീണ ജനതയെ സ്വയംപര്യാപ്തരാക്കുക, ദാരിദ്ര്യനിർമാർജനം, വിദ്യാഭ്യാസം, ആരോഗ്യപരിരക്ഷ, കുടിവെള്ള ലഭ്യത, തൊഴിലധിഷ്ഠിത പരിശീലനം, പുനരുപയോഗ ഊർജം തുടങ്ങിയ മേഖലകളിലായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം.
ഔപചാരിക വിദ്യാഭ്യാസമോ സാങ്കേതിക ബിരുദങ്ങളോ ഇല്ലാത്ത ഗ്രാമീണർക്കും പ്രാദേശിക പ്രശ്നങ്ങൾക്ക് പരിഹാരം കണ്ടെത്താൻ കഴിയുമെന്ന ആശയമാണ് ബങ്കർ റോയ് മുന്നോട്ടുവച്ചത്. ഗ്രാമീണരുടെ പരമ്പരാഗത അറിവിനും അനുഭവങ്ങൾക്കും പ്രാധാന്യം നൽകിയായിരുന്നു പ്രവർത്തനം. ഗാന്ധിയൻ ആശയങ്ങളിൽ അധിഷ്ഠിതമായ വികേന്ദ്രീകൃത വികസന മാതൃകയാണ് അദ്ദേഹം പിന്തുടർന്നത്.
മുത്തശ്ശിമാരെ സൗരോർജ എൻജിനീയർമാരാക്കി
ബങ്കർ റോയിയുടെ ഏറ്റവും ശ്രദ്ധേയമായ പദ്ധതികളിലൊന്നായിരുന്നു ഗ്രാമീണ സ്ത്രീകളെ സൗരോർജ സാങ്കേതികവിദ്യയിൽ പരിശീലിപ്പിച്ചത്. നിരക്ഷരരും അർധസാക്ഷരരുമായ സ്ത്രീകൾക്ക് സോളാർ പാനലുകൾ സ്ഥാപിക്കാനും അറ്റകുറ്റപ്പണികൾ നടത്താനും പരിശീലനം നൽകി. ‘സോളാർ മാമാസ്’ എന്നറിയപ്പെട്ട ഇവർ സ്വന്തം ഗ്രാമങ്ങളിൽ വൈദ്യുതി ലഭ്യമാക്കുന്നതിൽ നിർണായക പങ്കുവഹിച്ചു. ഇന്ത്യയ്ക്കു പുറമേ നിരവധി രാജ്യങ്ങളിലേക്കും ഈ പരിശീലനപദ്ധതി വ്യാപിച്ചു.
1966ലെ ബിഹാർ ക്ഷാമകാലത്ത് ഗ്രാമീണ മേഖലകളിലെ ദുരിതങ്ങൾ നേരിട്ട് കണ്ട അനുഭവമാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിൽ വഴിത്തിരിവായത്. ഡൂൺ സ്കൂളിലും ഡൽഹിയിലെ സെന്റ് സ്റ്റീഫൻസ് കോളജിലുമായിരുന്നു വിദ്യാഭ്യാസം. ദേശീയതലത്തിൽ മൂന്ന് തവണ സ്ക്വാഷ് ചാംപ്യനായിരുന്ന അദ്ദേഹം നഗരജീവിതവും മികച്ച തൊഴിൽസാധ്യതകളും ഉപേക്ഷിച്ചാണ് ഗ്രാമവികസന പ്രവർത്തനങ്ങളിലേക്ക് തിരിഞ്ഞത്.
ഗ്രാമീണ വികസനത്തിന് നൽകിയ സംഭാവനകൾ പരിഗണിച്ച് 1986ൽ പത്മശ്രീ പുരസ്കാരം ലഭിച്ചു. 2010ൽ ടൈം മാസികയുടെ ലോകത്തെ ഏറ്റവും സ്വാധീനമുള്ള 100 വ്യക്തികളുടെ പട്ടികയിലും ഇടംനേടി. 1985ൽ ജംനാലാൽ ബജാജ് പുരസ്കാരവും 2003ൽ സെന്റ് ആൻഡ്രൂസ് പ്രൈസ് ഫോർ ദ എൻവയൺമെന്റും ലഭിച്ചിട്ടുണ്ട്.
അനുശോചനവുമായി പ്രമുഖർ
ബങ്കർ റോയിയുടെ നിര്യാണത്തിൽ മുൻ രാജസ്ഥാൻ മുഖ്യമന്ത്രി അശോക് ഗെലോട്ട്, കോൺഗ്രസ് നേതാക്കളായ ജയറാം രമേശ്, ശശി തരൂർ, സച്ചിൻ പൈലറ്റ് തുടങ്ങിയവർ അനുശോചിച്ചു. ഗ്രാമീണ സ്വയംപര്യാപ്തതയ്ക്കും പിന്നാക്കവിഭാഗങ്ങളുടെ ശാക്തീകരണത്തിനും അദ്ദേഹം നൽകിയ സംഭാവനകൾ വിലമതിക്കാനാവാത്തതാണെന്ന് ശശി തരൂർ അനുസ്മരിച്ചു.
തിലോനിയയിൽ ചൊവ്വാഴ്ച വൈകിട്ട് നാലിന് സംസ്കാരം നടത്താനായിരുന്നു നിശ്ചയിച്ചിരുന്നത്.
